De werknemer van vandaag is de zzp’er van morgen

door Bert-Jan Wiegeraad
Op 1 januari 2020 begint de afbraak van de zelfstandigenaftrek. De komende jaren wordt de aftrek in stappen van 250 euro per jaar verlaagd, van 7280 naar 5000 euro. Deze ingreep raakt niet alleen zzp’ers, iederéén zou verontwaardigd moeten zijn over de afbouw van de zelfstandigenaftrek.
Dit artikel in het kort:

  • Door de ingreep in de zelfstandigenaftrek gaan zzp’ers er de komende jaren honderden euro’s per jaar op achteruit.
  • Toch klinkt er nauwelijks protest: zzp’ers zijn unieke individuen die niet worden gebonden door een eenduidig belang.
  • Wie zijn schouders ophaalt over het lot van de zzp’er vergist zich. Steeds meer arbeid zal door zzp’ers worden gedaan: de werknemer van vandaag is de zzp’er van morgen.

Twaalf procent zzp’ers leeft onder armoedegrens

Boeren, leraren, klimaatactivisten – allemaal weten ze de weg naar Den Haag te vinden. Er is ook een groep die niets van zich laat horen. En dat terwijl zij in de komende jaren enkele honderden euro’s per jaar meer belasting gaan betalen, twaalf procent van hen onder de armoedegrens leeft, twintig procent geen pensioen heeft en veertig procent niet verzekerd is tegen arbeidsongeschiktheid (CBS, juli 2019). Hoewel ze met velen zijn, zullen de zzp’ers zich dit najaar niet massaal naar het Malieveld begeven. Ze bestaan namelijk niet, ‘de’ zzp’ers.

Zzp’ers worden slecht begrepen

Ze zijn pizzabezorger, jurist en loodgieter. Organisatieadviseur, zorgprofessional en journalist. Geen groep zo heterogeen als die van zzp'ers. Geen groep ook die zo slecht begrepen wordt. Want, alle marketingpogingen ten spijt, zzp'ers zijn lastig te ‘targeten’. De wereld van een IT-consultant die alles weet van algoritmes en datamining is wezenlijk anders dan die van een webshopeigenaar die breipatronen in pdf-formaat verkoopt. De eerste verdient 150k en rijdt in een Audi A6. De tweede zit aan de keukentafel achter een versleten laptop. De eerste is 32, de tweede 59 jaar oud. Beiden zijn zzp'er.

Zzp’ers zijn onverzekerde premie-ontduikers

Niet zelden wordt er maar een slag geslagen naar wat of wie ‘de’ zzp'er is. Volgens de vakbonden zijn het verkapte werknemers die beschermd moeten worden. Volgens BNR zijn het hippe jongeren die op terras met hun mobieltje de boekhouding doen. Volgens de verzekeraars zijn het onverzekerde tijdbommen. Volgens de politiek zijn het premie-ontduikers die te weinig belasting betalen.

Zzp’ers blijven gewoon zichzelf

Als je al iets generaliserend wilt zeggen over zzp'ers, kun je zeggen dat zij allemaal uniek zijn. Je mag hen zzp'er noemen, maar het zijn in de eerste plaats Jantine, Achmed, Frank en Gaitrie. Ieder met hun eigen passie, hun soevereine plannen, uitdagingen en successen. Politici kunnen de fundamentele diversiteit van zzp'ers onhandig vinden en willen negeren, maar daarmee houden zij alleen zichzelf voor de gek. Niet de zzp'ers. Die blijven gewoon bij zichzelf. Doen hun eigen ding. Ze werken graag met elkaar samen maar vormen daarmee nog geen gezamenlijke identiteit. Zij delen veel uitdagingen maar hebben daarmee nog geen eenduidig belang.

Twintig tot dertig procent van de beroepsbevolking wordt zzp’er

Sinds 2003 zijn er 440.000 zzp’ers bij gekomen. Inmiddels zijn er 1,2 miljoen zelfstandigen en er komen er achtduizend per maand bij. Volgens McKinsey is binnen afzienbare tijd twintig tot dertig procent van de beroepsbevolking als zzp’er werkzaam. De opmars van de zzp’er heeft een aantal oorzaken. Lange tijd was er een scheiding tussen ondernemers en werknemers. Die grens is vervaagd, mede dankzij de technologische ontwikkelingen. Vroeger moest je als ondernemer investeren in een fabriek of in een handelsvoorraad. Tegenwoordig kun je achter je pc een webwinkel in elkaar klikken en met dropshipping de voorraad nihil houden.


Minder loyaliteit tussen werkgevers en werknemers

De vaste baan heeft aan betekenis verloren. Er is minder loyaliteit tussen werkgevers en werknemers. Een werknemer is primair een economisch middel om (tijdelijk) meer werk te kunnen verzetten en meer winst te maken. Een werkgever is een flirt geworden: na een paar jaar kijken we alweer uit naar een nieuwe uitdaging of een beter salaris. Een nieuwe baan wordt direct gemeld op LinkedIn. Opmerkelijk omdat LinkedIn een platform is om carrièrekansen te vergroten buiten de huidige werkgever om. Alsof je op de dag van je huwelijk je Tinder-profiel nog even opleukt.

Werkgevers werden verantwoordelijk voor sociale zekerheid

Ook de overheid deed een flinke duit in de zzp-zak. De werknemersverzekeringen ZW, WAO en WW werden fors ingeperkt. De verminderde zekerheid moest worden opgevangen door de werkgevers. De Wet Uitbreiding Loondoorbetalingsplicht Bij Ziekte (1996) en de Wet Verbetering Poortwachter (2002) maakte werkgevers langdurig verantwoordelijk voor de sociale zekerheid van zieke werknemers. Dit had vrijwel direct tot gevolg dat werkgevers minder personeel aannamen. De risico’s waren te groot geworden.

Zelfstandigenaftrek was de laatste handreiking van de overheid

Maar je kon altijd nog ondernemer worden. Natuurlijk, dan heb je geen inkomenszekerheid, geen loondoorbetaling bij ziekte, geen CAO-voorgeschreven salarisverhogingen en geen pensioen. Maar dan heb je iets meer fiscale vrijstelling om dat allemaal te compenseren: de zelfstandigenaftrek, in feite de laatste handreiking die de overheid deed om al die aan hun lot overgelaten banenzoekers te ondersteunen.

Overheid drijft wig tussen werknemers en zzp’ers

Juist die aftrek moet er nu ook aan geloven. Waarom? Omdat zzp’ers te weinig belasting zouden betalen. Misbruik zouden maken van aftrekposten. Collectieve fondsen zouden te weinig geld hebben omdat zzp’ers daar niet aan meedoen. Met deze argumentatie drijft de overheid een wig tussen zzp’ers en werknemers. De laatsten halen hun schouders op over de beperking van de zelfstandigenaftrek. Pech voor hen, goed voor ons. Dit is een misrekening.

Zelfstandigenaftrek is noodzakelijke compensatie

Iederéén zou verontwaardigd moeten zijn. Het fenomeen zzp’ers is niet in een dag ontstaan en zal niet in een dag verdwijnen. Sterker nog: steeds meer arbeid zal door zzp’ers worden gedaan. De werknemer van vandaag is de zzp’er van morgen. Dàt is een realiteit die veel werknemers niet zien. Bij de eerstvolgende economische tegenwind zal ook hen duidelijk worden dat de huidige zelfstandigenaftrek een heel bescheiden en noodzakelijke compensatie is voor een fundamenteel gebrek aan inkomenszekerheid.

Bert-Jan Wiegeraad

Bert-Jan Wiegeraad is financieel adviseur, programmeur en ontwikkelaar van het zzp-boekhoudpakket Acumulus. Daarnaast is hij auteur en columnist op het gebied van ondernemen en spiritualiteit. Onlangs schreef hij het boek Jouw onderneming, een ontdekkingsreis, een spiritueel handboekje voor ondernemers.

Volg Acumulus op: